Weekbericht RC Nijmegen 29 april 2022

Rotary Club Nijmegen

Clubjaar 90 /  Jaargang 64 /  Bijeenkomst 29 april 2022

 Motto van clubvoorzitter Jan Roelof Moll “Rotary beweegt voorwaarts! ”

Betalingen aan penningmeester Jeroen Simkens op rek. NL34SNSB0932203108 t.n.v. RC Nijmegen. Rekening Van Broekhovenfonds: NL29INGB0003575209.

MEDEDELINGEN VAN HET SECRETARIAAT:

Aanwezig:   14 leden

Gasten:  Welkom aan Jan Brabers, spreker van vandaag en een drietal partners Antoinette Cremers, Carla van Amerongen en Hermien Moll en een introducé van Ronald de Groot.

PROGRAMMA:

    • 6 mei 2022: Wilko van Schaik (NEC) – Positief leiderschap in crisis vanuit de mens
    • 12 mei 2022: Hans de Haan – Mijn wandeling door een bestuurslandschap + erelidmaatschap Philippe Karelle (RC Tongeren)
    • 20 mei 2022: Berlijnreis
    • 27 mei 2022: Beroepspraatje Sebastiaan Oosthout + pianorecital
    • 3 juni 2022: Jeanette van Dongen – Aardige dokters helpen
    • 9 juni 2022 : Zomerfeest – Koken aan de Waal o.l.v. Rob Beernink
    • 17 juni 2022: Anton van Erve – Geologie van de omgeving van Nijmegen
    • 24 juni 2022: Motalib Weijters (RC Uden) – Empowering Girls Bangladesh

BELANGRIJKE DATA:  

  • 12 mei 2022: Benoeming dhr. Karelle (RC Tongeren) tot ere-lid.
  • 15 mei 2022: 100-ste verjaardag Rein Gerretsen (viering in besloten kring)
  • 15 mei 2022: Rotary Festival
  • 18- 22 mei 2022 : Lustrumreis Berlijn
  • 10-12 juni 2022: Ryla, Groesbeek

 MEDEDELINGEN:

  • De nieuwe ledenboekjes zijn klaar en worden na de lunch uitgereikt. Dank aan Salima en Jan Pieter.
  • Vanmiddag is er bestuursvergadering.
  • Op 20 mei organiseert Innerwheel een modeshow. Mannequins (man en vrouw) en publiek zijn welkom.
  • Een kleindochter van Wim Bongaerts heeft zich voor de RYLA aangemeld.
  • Op 16 april heeft Hans de Haan een voordracht gehouden bij RC Tongeren.
  • Op 1 mei wordt er door 5 leden hard gelopen (5 km) in Tongeren in onze eigen ‘Rotaryclub Nijmegen’ outfit.
  • Op 2 mei gaat het brouwerijbezoek georganiseerd door RC Mönchengladbach niet door en wordt verschoven naar een andere, nog onbekende, datum.
  • Qader meldt dat zijn Paasconcert voor Oekraïne 15.000 euro heeft opgebracht.
  • In de nacht van 18 op 19 juni wordt ‘De nacht van de Vluchteling’ gelopen.
  • Op 2 juli is de wandeltocht Land van Ooy ten bate van ShelterCity.

Hieronder volgt de integrale tekst van Jan Brabers. Alleen bedoeld voor onze leden. De tekst is zonder dia’s, want dat zijn met name foto’s van de genoemde personen.

Rotary in onvrijheid: de Tweede Wereldoorlog

Dia Paul Harris

Inleiding

Eerst en vooral was Rotary nog erg jong. 1905: Paul Harris in Chicago. 1908: een tweede club in San Francisco; in 1911 zestien clubs.

In de jaren twintig de oversteek naar Europa. Rotary werd internationaal. Fundamentele doelstellingen gelijk aan die van vandaag: “het samenbrengen van beroepsleiders en leiders uit de zakenwereld die humanitaire diensten verlenen, het bevorderen van hoge ethische standaarden in alle beroepen en het helpen bij het opbouwen van verdraagzaamheid, goodwill en vrede in de wereld”.

Klinkt hoogdravend, maar tegelijk zijn het meer dan lege hulzen en is de kern herkenbaar en dragen wij op bescheiden wijze nog altijd daaraan bij.

1927: RC Hamburg eerste RC in Duitsland. Idee sloeg aan. In januari 1933, toen Hitlers NSDAP aan de macht kwam, waren er 44 Duitse Rotaryclubs.

Al voor 1933 was Rotary in de nationaalsocialistische pers aangevallen. Rotary was, zo heette het, op Amerikaanse leest geschoeid, leek op de vrijmetselarij, werd gedomineerd door Joden, was geheimzinnig, pacifistisch en gekant tegen de belangen van Duitsland.

Nadat Hitler aan de macht was gekomen, liepen de reacties ver uiteen. Er was geen Rotary-standpunt. Elke club, elke Rotarian handelde zoals het hem goeddunkte – hetgeen op zichzelf als een waardevolle vorm van vrijheid was.

Onderscheid individuen en clubs.

Veel Joodse leden van Rotaryclubs zegden hun lidmaatschap meteen al in na januari 1933 uit eigener beweging op, vaak vergezeld van tegenstanders van het nazisme, die zich uit veiligheid terugtrokken uit het openbare leven.

Anderzijds was een sterke stijging waar te nemen van het aantal individuele Rotarians dat lid werd van de NSDAP.

Tegelijk vertrokken in de jaren na 1933 ook soms ambtenaren, die het vlotte verloop hun eigen carrière niet wilden dwarsbomen met een Rotarylidmaatschap.

De reacties van de Rotaryclubs liepen eveneens ver uiteen. Vrij spoedig kreeg de wil zich aan te passen aan de nieuwe omstandigheden de overhand.

Sommige Rotaryclubs drongen er bij hun Joodse leden en politieke tegenstanders van het nazisme op aan uit de club te stappen, met name met als oogmerk om zelf, als club, te kunnen blijven voortbestaan. Sommige clubs schrapten de hun plotseling onwelgevallige leden gewoon uit de ledenlijst.

Dat deed RC München bijvoorbeeld. Ik sta hier even bij stil. Rotaryclub München was opgericht in 1928 en telde enkele grote namen uit de zakenwereld maar ook uit de wereld van kunst en cultuur onder haar leden, bijvoorbeeld de schrijver Bruno Frank. Maar als paradepaardje fungeerde Thomas Mann, de grote schrijver / intellectueel, de Nobelprijswinnaar voor Literatuur in 1929.

Dia Thomas Mann (1)

Mann was een enthousiast rotarian.

Thomas Mann bekannte sich zu Rotary, indem er sagte, daβ im Sinne der Bürgerlichkeit, als dem Begriff von Menschlichkeit und Freiheit, der seine Werke gedient hätten, ihn der Weltgedanke von Rotary ergriffen habe.”

Mann hield geregeld voordrachten voor zijn club en las er soms ook uit eigen werk voor.

Dia Thomas Mann (2)

Na de machtsovername van Hitler was Mann zekerheidshalve naar Lugano vertrokken. Daar ontving hij een schrijven van de voorzitter van zijn club RC München, waarin kortweg werd vermeld dat hij uit de ledenlijst was geschrapt. Op 8 april 1933 noteerde hij in zijn dagboek:

“Ich erhalte vom Rotary Club München denselben Brief mit der trockenen Mitteilung der Streichung meines Namens, wie Bruno Frank. Er kam mir unerwartet. Hätte es nicht gedacht. Erschütterung, Amüsement und Staunen über den Seelenzustand dieser Menschen, die mich, eben noch die “Zierde” ihrer Vereinigung, ausstoβen, ohne ein Wort des Bedauerns, des Dankes, als sei es ganz selbstverständlich.”

In 1942 erelid RC West Los Angeles.

Dia Rotarier unterm Hakenkreuz

Maar als gezegd was er een heel spectrum van reacties tussen Anpassung und Widerstand. Sommige clubs gingen verder dan aanpassing. Enkele clubs probeerden wél hun liberale en humanitaire principes overeind te houden en wilden hun kwetsbare leden (Joden en uitgesproken tegenstanders van het nazisme) beschermen.

Clubs als Heidelberg en Mainz hieven zichzelf uit solidariteit op. Andere clubs echter hieven zich op en gingen daarna verder zonder joodse leden en degenen die solidair met hen waren …

Binnen de clubs grote spanningen, politiek geladen.

Hitler zelf liet Rotary voorlopig met rust – het pacifistische karakter van de organisatie kwam hem van pas. Rotary als een imagobuffer voor de nazi’s …

Dia Wiesbaden

1932: 1262 leden. Enkele honderden vertrokken, maar er kwamen er meer bij. Zelfs ook tien nieuwe clubs tussen 1933 en 1937.

Precieze cijfers zijn (nog) niet bekend, maar in sommige clubs bestond in 1936 de helft uit leden van de NSDAP, de SA of de SS.

Een jaar later, in augustus 1937, sprak de oberste Parteirichter van de NSDAP alsnog het besluit uit dat leden van de NSDAP niet langer Rotarylid mochten zijn. Daarop besloten alle RC’s zich ‘auf zu lösen’.

Een enkele club ging ondergronds door (RC Remscheid) en nam zelfs nieuwe leden aan, maar in wezen was Rotary in Duitsland dood.

Rotary International speelde in deze periode een zwakke, zo je wil bedenkelijke rol. In de jaren dertig bezochten Rotarypresidenten, toentertijd vrijwel steeds Amerikanen, geregeld Duitsland, omdat ze zich zorgen maakten en om te proberen olie op de golven te gooien. Zij kwamen onder meer vertellen dat de bevordering van de verstandhouding onder de volkeren, zoals een Rotaryfundament luidde en luidt, niet betekende dat je geen goed vaderlander kon zijn. In ieder geval, zo werd met klem gezegd, zou Rotary niemand verhinderen een goed vaderlander te zijn. Voor de goede verstaander was het duidelijk dat hiermee lippendiensten werden bewezen aan de nazi’s. Rotary International begaf zich op een hellend vlak. Rotarypresident Will R. Manier liet zich inpalmen: hij was onder de indruk van wat het nieuwe Duitsland voor een beweging als Rotary te betekenen had, zei hij.

Een week na de Anschluss van Oostenrijk bij Duitsland in maart 1938 hieven ook de elf Oostenrijkse clubs zich op. Later in 1938 volgde Italië met de gedwongen opheffing van alle Rotaryclubs, al was het maar om zich te conformeren aan de Duitsers, hun bondgenoten (Mussolini was eerder benoemd tot patroon van Rotary Italië). Ook in het Spanje van Franco (na het einde van de Spaanse Burgeroorlog in 1939) en in Tsjechoslowakije, nadat dat in maart 1939 een Duits protectoraat was geworden, hieven Rotaryclubs, waarvan de toekomst immers uitzichtloos was, zich op.

En zo komen we vanzelf bij Nederland, dat in mei 1940 door de nazi’s onder de voet werd gelopen en bezet.

Op dat moment telde Nederland 33 Rotaryclubs met tezamen ongeveer 1200 leden. Ook hier was Rotary uiteraard jong: eerste club in Nederland was RC Amsterdam, opgericht in 1923. De enige club in Nijmegen was RC Nijmegen, onze moederclub, opgericht in 1931.

In de jaren dertig had Rotary Nederland ook zo zijn eigen problemen gekend met politiek extremisme. Er waren Rotarians die lid werden van de opkomende NSB. De bekendste was Anton Mussert zelf.

Dia Mussert

De hoofdingenieur van Provinciale Waterstaat in de provincie Utrecht werd in 1931 lid van de RC Utrecht, nog voor de NSB werd opgericht. In 1934, toen de NSB inmiddels naar buiten was getreden en de nodige reuring had gemaakt, werd hij vanwege het ambtenarenverbod (sinds 1933 mochten ambtenaren geen lid zijn van de NSB) ontslagen uit zijn functie bij Waterstaat. RC Utrecht maakte daarvan spoorslags gebruik door Mussert vanwege ‘uittreding uit het zaken- of beroepsleven’ van de ledenlijst te halen. Men had men hem omhoog gezeten.

En zoiets was in veel clubs met NSB’ers onder hun leden het geval. Er kwamen fundamentele discussies op gang. Enerzijds: was het niet een Rotary-principe dat geen onderscheid werd gemaakt tussen clubleden op grond van politiek en religieuze overtuiging? Bovendien gold onzijdigheid binnen een club als hoog doel, politieke vraagstukken moesten niet in de club worden besproken. Anderzijds: moest de verdraagzaamheid in Rotary zo ver gaan, dat zij zelfs principieel onverdraagzamen, zoals NSB’ers, in hun midden moesten handhaven? In een club als RC Hilversum, waar enkele militante NSB’ers lid waren, was de verdeeldheid zo groot, dat de club er bijna aan onderdoor ging.

Ook hier dus grote verschillen tussen clubs. Bij RC Hilversum werd aan de leden nadrukkelijk gevraagd zich niet antisemitisch te uiten. RC Eindhoven zette een programma op touw om Joodse vluchtelingen uit Duitsland op te vangen.

In de eerste weken van de bezetting bestond de vrees dat Rotary in Nederland zou worden verboden. Maar dat viel mee, zoals alles in die eerste maanden leek mee te vallen. Clublunches kregen overal doorgang, zelfs in het zwaar getroffen Rotterdam, en de attendance was zelfs hoger dan tevoren. Alsof men toch beschutting bij elkaar zocht.

Dia Korthals Altes

Gouverneur Korthals Altes juichte dat toe en raadde de clubs aan de lunches zo eenvoudig mogelijk te maken. Brood, boter en een kop koffie waren voldoende. Het ging immers niet om de kwaliteit van het eten, maar wel om met vrienden samen te zijn, zei hij. Wel was ook bij hem voorzichtigheid troef. Politieke en staatkundige onderwerpen behoorden uit de weg te worden gegaan.

Maar in clubs met NSB’ers waren verstoorde verhoudingen onvermijdelijk geworden. NSB’ers horen in onze kring niet thuis, was de algemene opvatting.

Dat Rotary Nederland geen lang leven was beschoren, bleek in september 1940 toen de Vrijmetselarijloges werden verboden en hun gezamenlijke vermogen van 7,5 miljoen gulden werd geconfisqueerd. Nog diezelfde maand werd Rotary aangemerkt als een nevenorganisatie van de Vrijmetselarij, dit ‘joods-maçonnieke complot’. Op enkele clubbijeenkomsten verschenen plotseling SS’ers die  de voorzitters dwongen stante pede een tekst voor te lezen waarin werd gesproken van Rotary als een vrijmetselaarsloge; andere clubs kregen de oekaze per post. Vrijwel overal drong de politie de huizen binnen van de voorzitter, de secretaris en de penningmeester om archief en geld in beslag te nemen.

Zelfs al had Rotary niets van doen met de Vrijmetselarij, dan nog wisten de nazi’s dat “de Rotary-beweging een der geestelijke middelen was, waarmede het Angelsaksische imperialisme het vasteland trachtte te knechten” (citaat van het NSB-kopstuk Tobi Goedewaagen).

Rotary was in de praktijk dus per september 1940 verboden. In veel clubs zette het onderlinge contact zich clandestien voort, in tal van varianten.

Dia 9: RC Nijmegen (1)

Jaren dertig: niet zoveel van het naderende onheil te merken. Ik baseer me op de clubgeschiedenis uit 2007 van WAM de Moor, die zich baseert op Hans de Goede, een van de charterleden die in 1956 zijn Rotarymemoires schreef. Vermelding van een bezoek van Duitse Rotarians in 1936, die de Waalbrug kwamen bezichtigen. Club bleef contacten onderhouden met Duitse clubs en op de een of andere manier geloven in de vrede. Dromers waren het, aldus De Moor.

In september 1940 clubkas in beslag genomen, met 1100 gulden, gespaard voor een te organiseren Landdag.

Na verbod: Oud-voorzitter De Goede bedacht list: sociëteit De Harmonie niet verboden – alle Rotarians lid van de sociëteit, wekelijks op vrijdagmiddag bijeen voor een boterham in Hotel Hundisburg. Buitengewoon belangrijk voor de clubgeest. De goedbezochte bijeenkomsten waren, citaat De Goede, ‘een stimulans voor het bewaren van de zo nodige opgewektheid, voor het ophouden van de moed en het vertrouwen in de eindoverwinning van de goede zaak, de zaak van onze bondgenoten en van ons Vaderland’.

Na de bevrijding behoorde RC Nijmegen tot de voorhoede. Anderhalve maand na de bevrijding van de stad in september 1944, waarbij Hotel Hundisburg en het Oranjehotel in vlammen waren opgegaan, werden in de bovenzalen van restaurant Normandië (dat tot dan toe Germania had geheten) aan het Keizer Karelplein de lunches hervat, waarbij iedereen geacht werd zijn eigen brood mee te brengen. De stad lag in puin en was nog zeven maanden frontstad, maar Rotary leefde weer …

Dia RC Nijmegen (2)

Nicolaas van der Stadt, directeur Muziekschool, opgepakt en op een onbekende plaats gefusilleerd in mei 1942. Leider onderduikgroep

Marinus Spillenaar Bilgen, directeur Papierfabriek Gelderland, illegaliteit, opgepakt en in september 1944 geëxecuteerd in Vught. Leverde papier aan illegale pers

Dia VN

Tot slot nog dit:

Rotary International revancheerde zich volledig. Vanaf 1941 concentreerde men zich binnen Rotary, eerder dan in tal van andere organisaties, op naoorlogse vraagstukken op politiek, maatschappelijk en sociaal vlak. Tientallen publicaties verschenen. Toen in de loop van 1944 onder de grote mogendheden denkbeelden ontstonden over een opvolger van de als mislukt beschouwde Volkenbond, had Rotary International daarover al uitgangspunten geformuleerd. Om die reden werd Rotary uitgenodigd deel te nemen aan de grote internationale conferentie in San Francisco van april tot juni 1945, waar de Verenigde Naties werden opgericht. Zo’n vijftig Rotarians namen als gedelegeerde of als adviseur aan de besprekingen deel; in de delegaties van de deelnemende landen waren bovendien zo’n 25 Rotarians. Dat betekende internationale erkenning voor Rotary en een werkelijke invulling van de doelstelling het helpen bij het opbouwen van verdraagzaamheid, goodwill en vrede in de wereld.

Conclusie: neiging tot aanpassing, ook wanneer democratische en humanitaire principes, de vrijheid in het geding is.

Code of ethics, sinds 1932 neergelegd in de four way test

Met betrekking tot alles wat we denken, zeggen of doen, geldt:

  1. is het waar?
  2. is het billijk voor alle betrokkenen?
  3. bevordert het onderling vertrouwen en vriendschap?
  4. komt het alle betrokkenen ten goede?

Is niet neutraal. Rotary heeft hier een taak. Bevordering en bescherming van vrijheid. We hebben gezien hoe Rotary zelf in het verleden heeft ondervonden wat het betekent als deze principes overboord worden gezet.

(Sinds 2015 bestaat in Duitsland ‘eine rotarische Forschungsinitiative’: een onderzoek door Rotarians, verspreid over het land, naar de geschiedenis van Rotary in Duitsland in de periode van de jaren twintig tot de jaren vijftig. Over dat onderwerp bestaan al vele publicaties, maar men wil kennelijk (wellicht begrijpelijk genoeg) de onderste steen boven. Voor Nederland: D.M. de Jaeger, Rotary vóór, tijdens en ná de Tweede Wereldoorlog (Amsterdam 2003).

 Vragen en discussie:

Bart B: Zijn er in Rusland en China Rotaryclubs? Ja. In Moskou en andere grote steden. En in China alleen in Hongkong. Anneke voegt eraan toe: wees voorzichtig met contacten. We kennen niet het standpunt van deze clubs over de oorlog.

Sebastiaan O: Rotary groeide in Nederland harder dan in Duitsland. Oorzaak: NL begon eerder, en in DLD werden hogere eisen aan de leden gesteld.

Qader meldt dat er een Rotaryclub in Kabul is, maar hem werd ter plekke afgeraden contact te leggen. Dat geldt ook voor Charkov in Oekraïne. Want je weet niet  aan welke politieke stroming de leden loyaal zijn, hoewel Rotary officieel niet aan politiek doet.

Ronald: Hoe ging het na de oorlog met de heroprichting van Rotary in Duitsland en Oostenrijk? Afwachtend, want er waren nog zuiveringen. Na 1950 kwam het weer op gang.

Francis: Was er binnen Rotary na de oorlog een schervengericht? Niet bekend, maar ook geen aanwijzing daarvoor. In 1960 bepaalden de bisschoppen dat katholieken lid konden worden van Rotary. De bisschoppen vonden dat belangrijke katholieken zich moesten inzetten voor de katholieke zaak en niet voor iets algemeens.

Joost: Is er iets bekend over Rotarians in het verzet. Nee. Er is ook geen onderzoek naar gedaan.

Na sluiting werd nog informeel besproken dat wij onze gefusilleerde leden Marinus Spillenaar Bilgen en Nicolaas van der Stadt op een of andere manier zouden moeten eren of vernoemen.

JM